Podczas koncertu albo szkolnej uroczystości rozpoznajesz refren o czerwonej kalinie, ale nie masz pewności, skąd wzięła się ta pieśń i z jaką historią jest związana. Ukraiński utwór „Ой у лузі червона калина” wyrósł z wcześniejszej pieśni kozackiej i stał się hymnem Strzelców Siczowych, choć jego melodia i tekst mają bardziej złożone początki, niż sugerują krótkie opisy.

Pieśń o kalinie łączy dawny motyw z historią walki o niepodległość
- Tytuł: ukraińskie „Ой у лузі червона калина” znaczy „Oj, na łące czerwona kalina”.
- Korzenie: początek utworu nawiązuje do starszej pieśni kozackiej, a znaną wersję rozwijali kolejni twórcy.
- Rola historyczna: pieśń kojarzy się przede wszystkim ze Strzelcami Siczowymi z okresu I wojny światowej.
- Współczesny odbiór: nagranie Andrija Chływniuka z 2022 roku przywróciło ją międzynarodowej publiczności.
Znana wersja powstała z wcześniejszej pieśni kozackiej
W tej historii nie ma jednego prostego momentu narodzin. Początek tekstu odwołuje się do pieśni „Rozlylysia kruti bereżeczky”, związanej z pamięcią o wojnach kozackich z XVII wieku. Jej znany zapis opublikowano w zbiorze historycznych pieśni z 1875 roku, a późniejsza wersja nabrała nowego sensu na początku XX stulecia.
Teatralny reżyser i poeta Stepan Czarnecki wykorzystał motyw w sztuce „Słońce Ruiny”. W 1914 roku Grigorij Truch dopisał kolejne zwrotki, które nadały pieśni wyraźny charakter strzelecki i związały ją z ukraińskimi ochotnikami. Tak różne warstwy spotykają się w jednym utworze: dawna pamięć kozacka, teatr i doświadczenie żołnierzy.
Przy autorstwie melodii trzeba zachować ostrożność. Badanie Bogdana Szczerdego przedstawia argumenty za tym, że jej teatralny wariant skomponował Stanisław Ludkewycz, choć w starszych śpiewnikach przypisywano muzykę różnym osobom albo określano ją jako ludową. Analiza wczesnych zapisów melodii pokazuje, że historia autorstwa nie jest zamknięta jednym powszechnie przyjętym podpisem.
Pochylona kalina zmienia smutek w wezwanie do działania
W pierwszym obrazie pieśni kalina jest pochylona, a Ukraina pogrążona w smutku. Kolejne wersy odwracają ten nastrój: wspólnota ma podnieść roślinę i przywrócić krajowi radość. Kalina staje się tu obrazem ojczyzny, a gest jej podnoszenia brzmi jak obietnica, że los nie jest przesądzony.
Ten symbol ma też starsze, bardziej gorzkie skojarzenia. W ukraińskiej tradycji ludowej czerwone jagody łączono z krwią przelaną w walce, a w balladach kalina mogła wskazywać na przedwczesną śmierć. Dlatego nadzieja w pieśni nie jest beztroska: wyrasta z pamięci o stracie, którą próbuje przezwyciężyć wspólny śpiew.
Uważam, że właśnie ten ruch od żałoby ku działaniu najlepiej wyjaśnia trwałość utworu. Kalina nie jest wyłącznie dekoracyjnym motywem, lecz osią opowieści, która zaczyna się od przygnębienia i kończy zbiorowym postanowieniem.
Melodia nosi ślad wcześniejszej, bardziej żałobnej wersji
Dzisiejsze wykonanie łatwo skojarzyć z marszem, ale najwcześniejsze zapisy wskazują na inny charakter muzyki. W rękopisie przypisywanym Iwanowi Turkiwiczowi melodię opisano jako moderato mesto, czyli umiarkowaną i smutną, a zapisano ją w nietypowym dla marszu metrum 5/4. Późniejsze opracowania dostosowały ją do śpiewu strzeleckiego.
To rozróżnienie pomaga usłyszeć w utworze dwa nastroje. Wariant liryczny niesie ciężar teatralnej sceny, a marszowa interpretacja podkreśla wspólnotę i zdecydowanie. Opis badań nad nutowymi zapisami pozwala zrozumieć, dlaczego współczesne aranżacje mogą brzmieć inaczej, choć zachowują rozpoznawalną melodię.
Pieśń Strzelców Siczowych nie była hymnem UPA
W polskich dyskusjach wokół utworu pojawia się czasem twierdzenie, że „Czerwona kalina” była hymnem Ukraińskiej Powstańczej Armii. Nie potwierdzają tego dostępne dowody historyczne. Pieśń wiąże się przede wszystkim ze Strzelcami Siczowymi, ukraińską formacją ochotniczą z czasów I wojny światowej.
Rozróżnienie jest istotne, bo późniejsze losy pieśni i jej popularność w różnych środowiskach bywają zlewane w jedną opowieść. Analiza Demagoga dotycząca jej rzekomego związku z UPA oddziela udokumentowaną rolę utworu od twierdzenia o oficjalnym hymnie tej organizacji. Współczesne znaczenie pieśni również nie powinno być automatycznie przenoszone na każdą formację, która mogła ją śpiewać.
Nagranie z 2022 roku otworzyło utwór na nowe interpretacje
W lutym 2022 roku Andrij Chływniuk, wokalista zespołu Boombox, zaśpiewał fragment pieśni a cappella w Kijowie. Nagranie stało się podstawą utworu „Hey, Hey, Rise Up!”, który David Gilmour i Nick Mason z Pink Floyd przygotowali z udziałem głosu Chływniuka. Stara pieśń trafiła w ten sposób do nowego, międzynarodowego obiegu.
Ta wersja pokazuje, jak różne może być brzmienie utworu bez zmiany jego historycznego rdzenia. Współczesny odbiorca może usłyszeć w nim zarówno solowy głos bez akompaniamentu, jak i rozbudowaną aranżację rockową. Gdybym miała wskazać interpretację, od której najlepiej zacząć, wybrałabym nagranie a cappella: zostawia słuchaczowi sam głos i słowa, zanim wejdzie szerokie brzmienie zespołu.
Jej siła tkwi w drodze od żałoby do wspólnego głosu
„Czerwona kalina” zachowała znaczenie, bo każda epoka mogła usłyszeć w niej coś bliskiego: pamięć dawnych walk, los ochotników, zakazany śpiew rodzinny albo współczesny symbol oporu. Jej historia nie sprowadza się do jednej daty ani jednego autora, a muzyczna przemiana od smutnej melodii do marszowej formy odbija zmianę samej pieśni.
Gdy utwór zabrzmi podczas koncertu, dobrze pamiętać o tej podwójnej naturze. Zaczyna się od obrazu pochylonej kaliny, lecz jego refren nie pozostawia jej na ziemi.